Γιατι ο Ελληνισμός δεν «πέθανε» με τον Χριστιανισμό, αλλά μεταμορφώθηκε σε κάτι πιο υπεροχο που ταξίδεψε σε όλο τον κόσμο.

Η σχέση του Ιησού με τους Έλληνες και η απαρχή του Χριστιανισμού στην Ελλάδα αποτελούν κομβικά κεφάλαια της παγκόσμιας ιστορίας, όπου ο ιουδαϊκός κόσμος συνάντησε τον ελληνικό πολιτισμό.

Η Σχέση του Ιησού με τους Έλληνες

Παρόλο που ο Ιησούς έδρασε κυρίως στην Παλαιστίνη, υπάρχουν συγκεκριμένες αναφορές που συνδέουν τη δράση του με τον ελληνισμό:

• Η συνάντηση στο Ευαγγέλιο του Ιωάννη: Στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο (12:20-23), αναφέρεται ότι κάποιοι Έλληνες που είχαν πάει στα Ιεροσόλυμα για τη γιορτή του Πάσχα ζήτησαν να δουν τον Ιησού. Όταν ο Ιησούς ενημερώθηκε, είπε τη χαρακτηριστική φράση: «Ελήλυθεν η ώρα ίνα δοξασθή ο Υιός του ανθρώπου», συνδέοντας την προσέγγιση των Ελλήνων με την παγκόσμια διάσταση του μηνύματός του.
• Προφητική αναφορά: Οι Ιουδαίοι αναρωτιούνταν αν ο Ιησούς σκόπευε να πάει στη «διασπορά των Ελλήνων» για να διδάξει τους Έλληνες, δείχνοντας ότι η επιρροή του αναμενόταν να ξεπεράσει τα στενά τοπικά σύνορα.
• Προπαρασκευή μέσω της Φιλοσοφίας: Πολλοί Πατέρες της Εκκλησίας θεώρησαν την αρχαία ελληνική φιλοσοφία ως «παιδαγωγό εις Χριστόν», υποστηρίζοντας ότι προετοίμασε το πνευματικό έδαφος για την αποδοχή του χριστιανικού κηρύγματος. 

Πώς ξεκίνησε ο Χριστιανισμός στην Ελλάδα

Η εξάπλωση του Χριστιανισμού στον ελλαδικό χώρο οφείλεται κυρίως στον Απόστολο Παύλο, ο οποίος θεωρείται ο ιδρυτής της Εκκλησίας της Ελλάδος. 

1. Το όραμα του Μακεδόνα: Σύμφωνα με τις Πράξεις των Αποστόλων, ο Παύλος είδε σε όραμα έναν Μακεδόνα να του ζητά: «Διαβάς εις Μακεδονίαν βοήθησον ημίν», γεγονός που τον οδήγησε να ταξιδέψει στην Ευρώπη.
2. Πρώτος σταθμός - Φίλιπποι (50 μ.Χ.): Ο Παύλος έφτασε στη Νεάπολη (σημερινή Καβάλα) και κατευθύνθηκε στους Φιλίππους. Εκεί βάπτισε τη Λυδία τη Φιλιππησία, η οποία ήταν η πρώτη Ελληνίδα και Ευρωπαία που ασπάστηκε τον Χριστιανισμό.
3. Κήρυγμα στην Αθήνα και την Κόρινθο:

1.               Στην Αθήνα, ο Παύλος μίλησε στον Άρειο Πάγο, χρησιμοποιώντας ως αφορμή τον βωμό του «Αγνώστου Θεού» για να παρουσιάσει τον χριστιανικό Θεό στους φιλοσόφους.

2.               Στην Κόρινθο, παρέμεινε για 18 μήνες, ιδρύοντας μια από τις σημαντικότερες πρώιμες χριστιανικές κοινότητες.

4. Άλλοι σταθμοί: Το κήρυγμα συνεχίστηκε στη Θεσσαλονίκη και τη Βέροια, παρά τις αρχικές αντιδράσεις, εδραιώνοντας τις πρώτες εκκλησίες στην ελληνική επικράτεια. 

Η χρήση της ελληνικής γλώσσας (ως κοινή γλώσσα της εποχής) και η ύπαρξη των δρόμων της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας διευκόλυναν την ταχύτατη διάδοση της νέας θρησκείας. 

 

 Οι δύο καθοριστικές στιγμές για την εδραίωση του Χριστιανισμού στην Ελλάδα.

Το Κήρυγμα στον Άρειο Πάγο: Η Συνάντηση Πίστης και Φιλοσοφίας

Όταν ο Απόστολος Παύλος έφτασε στην Αθήνα, η πόλη ήταν γεμάτη είδωλα, γεγονός που τον παρότρυνε να μιλήσει στους Αθηναίους. 

• Ο Βωμός του «Αγνώστου Θεού»: Ο Παύλος παρατήρησε έναν βωμό με την επιγραφή «Τω Αγνώστω Θεώ». Χρησιμοποίησε αυτό το εύρημα ως σημείο επαφής, λέγοντας στους Αθηναίους ότι ήρθε να τους κηρύξει ακριβώς αυτόν τον Θεό που ήδη λάτρευαν χωρίς να τον γνωρίζουν.
• Τα Επιχειρήματα: Δεν μίλησε ως θρησκευτικός φανατικός, αλλά χρησιμοποίησε τη λογική και αποσπάσματα από Έλληνες ποιητές (όπως ο Άρατος) για να εξηγήσει ότι ο Θεός είναι ο δημιουργός του σύμπαντος και δεν κατοικεί σε χειροποίητους ναούς.
• Η Αντίδραση: Το κήρυγμά του για την Ανάσταση των νεκρών προκάλεσε ειρωνεία σε πολλούς φιλοσόφους, οι οποίοι του είπαν: «Θα σε ακούσουμε γι' αυτό μια άλλη φορά».
• Οι Πρώτοι Καρποί: Παρά τη γενική επιφυλακτικότητα, υπήρξαν σημαντικές μεταστροφές, όπως ο Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης (ο μετέπειτα πολιούχος των Αθηνών) και μια γυναίκα ονόματι Δάμαρις. 

Οι Πρώτες Χριστιανικές Κοινότητες στη Μακεδονία

Η Μακεδονία ήταν η «πύλη» του Χριστιανισμού προς την Ευρώπη, με κοινότητες που διακρίθηκαν για τη θέρμη τους. 

• Φίλιπποι - Η Κοινότητα της Λυδίας: Η Λυδία η Φιλιππησία, έμπορος πορφύρας, ήταν η πρώτη που βαπτίστηκε. Το σπίτι της έγινε το πρώτο «κατ' οίκον» εκκλησιαστήριο, προσφέροντας φιλοξενία στον Παύλο και τους συνεργάτες του. Η κοινότητα των Φιλίππων παρέμεινε η πιο αγαπημένη του Παύλου, στην οποία έστειλε την «Προς Φιλιππησίους» επιστολή.
• Θεσσαλονίκη - Μια Ζωντανή Εκκλησία: Ο Παύλος κήρυξε για τρία Σάββατα στην ιουδαϊκή συναγωγή. Η κοινότητα που ιδρύθηκε εκεί ήταν ιδιαίτερα δραστήρια, αν και ο Παύλος αναγκάστηκε να φύγει εσπευσμένα λόγω ταραχών. Οι δύο επιστολές του «Προς Θεσσαλονικείς» είναι από τα παλαιότερα κείμενα της Καινής Διαθήκης.

Βέροια - Οι «Ευγενέστεροι» Ακροατές: Στη Βέροια, οι κάτοικοι επαινέθηκαν επειδή μελετούσαν καθημερινά τις Γραφές για να επιβεβαιώσουν όσα έλεγε ο Παύλος, οδηγώντας πολλούς Έλληνες και Ελληνίδες υψηλής κοινωνικής θέσης στον Χριστιανισμό. 

  Είναι συναρπαστικό να βλέπει κανείς πώς οι Επιστολές του Παύλου αποκαλύπτουν τον χαρακτήρα των πρώτων Ελλήνων Χριστιανών, αλλά και πώς η Αθήνα μεταμορφώθηκε σταδιακά από κέντρο της ειδωλολατρίας σε βυζαντινή πόλη.

 

1. Οι Επιστολές: Το "Προφίλ" των πρώτων κοινοτήτων

Μέσα από τα κείμενα του Παύλου βλέπουμε τις προκλήσεις που αντιμετώπιζαν οι Έλληνες:

• Προς Φιλιππησίους: Είναι η πιο τρυφερή επιστολή. Τους αποκαλεί «χαρά και στέφανό» του. Η κοινότητα αυτή, αν και φτωχή, ήταν η πιο γενναιόδωρη, στηρίζοντας οικονομικά το έργο του Παύλου [1, 2].
• Προς Θεσσαλονικείς: Εδώ ο Παύλος απαντά σε αγωνιώδη ερωτήματα για τη Δευτέρα Παρουσία. Οι Θεσσαλονικείς ανησυχούσαν για την τύχη των νεκρών τους, και ο Παύλος τους δίνει τις πρώτες θεολογικές διευκρινίσεις για την ανάσταση [3, 4].
• Προς Κορινθίους: Η Κόρινθος ήταν κοσμοπολίτικη και δύσκολη πόλη. Ο Παύλος έγραψε τον περίφημο «Ύμνο της Αγάπης» (Α' Κορ. 13) για να σταματήσει τις έριδες και τους ανταγωνισμούς μεταξύ των μελών της εκεί εκκλησίας [5, 6].

2. Η Μετάβαση στη Βυζαντινή Αθήνα

Μετά το κήρυγμα του Παύλου, η Αθήνα δεν άλλαξε αμέσως, αλλά η πορεία της ήταν προδιαγεγραμμένη:

• Οι Φιλοσοφικές Σχολές: Για αιώνες, η Αθήνα παρέμεινε το προπύργιο της αρχαίας θρησκείας και φιλοσοφίας. Η Ακαδημία του Πλάτωνα λειτουργούσε μέχρι το 529 μ.Χ., όταν ο Ιουστινιανός διέταξε το κλείσιμό της [7, 8].
• Η Μετατροπή των Ναών: Η πιο εμβληματική αλλαγή συνέβη στον Παρθενώνα. Ο ναός της Αθηνάς μετατράπηκε σε ναό της Παναγίας της Αθηνιώτισσας, αποτελώντας έναν από τους σημαντικότερους χριστιανικούς προσκυνηματικούς προορισμούς της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας [9, 10].
• Βυζαντινά Μνημεία: Τον 11ο και 12ο αιώνα, η Αθήνα γνώρισε μια "αναγέννηση", με την ανέγερση πανέμορφων ναών που σώζονται μέχρι σήμερα, όπως η Καπνικαρέα και οι Άγιοι Απόστολοι στην Αρχαία Αγορά [11].

 

• Οι Έλληνες του 1ου αιώνα αντέδρασαν στον λόγο του Ιησού όπως αυτός μεταφέρθηκε από τους Αποστόλους με έναν συνδυασμό φιλοσοφικής περιέργειας, ειρωνείας, αλλά και βαθιάς πνευματικής δίψας.

 

•  Η υποδοχή διέφερε σημαντικά ανάλογα με την πόλη και το κοινωνικό υπόβαθρο:
• 1. Αθήνα: Φιλοσοφική Επιφυλακτικότητα και Ειρωνεία
• Στην Αθήνα, το κέντρο των γραμμάτων, η αντίδραση ήταν κυρίως νοητική.
• Περιέργεια: Οι Αθηναίοι και οι ξένοι που ζούσαν εκεί, σύμφωνα με τις Πράξεις των Αποστόλων, αρέσκονταν στο να ακούν καθετί νεότερο.
• Ειρωνεία για την Ανάσταση: Η μεγαλύτερη σύγκρουση ήρθε όταν ο Παύλος μίλησε για την ανάσταση των νεκρών στον Άρειο Πάγο. Για τους οπαδούς του Πλάτωνα και των Στωικών, το σώμα ήταν το «δεσμωτήριο» της ψυχής, οπότε η ιδέα της επιστροφής σε αυτό τους φάνηκε παράλογη ("μωρία").
• Περιορισμένη Αποδοχή: Η πλειονότητα αποχώρησε ειρωνικά, ωστόσο μια μικρή ομάδα με επικεφαλής τον Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη πείστηκε και αποτέλεσε τον πυρήνα της πρώτης εκκλησίας. 
• Στον βορρά, η αντίδραση ήταν πιο συναισθηματική και πρακτική.
• Φίλιπποι: Η υποδοχή ήταν θερμή από γυναίκες όπως η Λυδία,(η 1^η ελληνιδα χριστιανη) αλλά προκάλεσε την οργή των τοπικών αρχόντων όταν το κήρυγμα έθιξε οικονομικά συμφέροντα (π.χ. την απελευθέρωση μιας μαντικής δούλης).
• Θεσσαλονίκη: Υπήρξε μεγάλη ανταπόκριση από «σεβόμενους Έλληνες» και γυναίκες της ανώτερης τάξης, αλλά αυτό οδήγησε σε βίαιες αντιδράσεις και ταραχές από μέλη της ιουδαϊκής κοινότητας που ανησυχούσαν για τη νέα διδασκαλία.
• Βέροια: Οι κάτοικοι χαρακτηρίστηκαν «ευγενέστεροι», καθώς δέχτηκαν τον λόγο με προθυμία και εξέταζαν καθημερινά τις γραφές για να δουν αν ευσταθούν όσα άκουγαν. 

 

• 3. Κόρινθος: Μια Πολυπολιτισμική Πρόκληση
• Στην Κόρινθο, μια πόλη λιμάνι με έντονη κοσμοπολίτικη ζωή, ο λόγος του Ιησού βρήκε πρόσφορο έδαφος στα λαϊκά στρώματα και τους απόκληρους της εποχής. Παρά τις αρχικές αντιδράσεις και τις κατηγορίες ενώπιον του Ρωμαίου ανθύπατου Γαλλίωνα, η κοινότητα εκεί αναπτύχθηκε ταχύτατα, αν και αντιμετώπισε δυσκολίες στο να αποβάλει τις παλιές συνήθειες της πόλης. 

 

• Συνοπτικός Πίνακας Αντιδράσεων

Πόλη	Κύρια Αντίδραση	Αποτέλεσμα
Αθήνα	Φιλοσοφική απόρριψη/Ειρωνεία	Λίγες αλλά σημαντικές μεταστροφές (Διονύσιος)
Φίλιπποι	Αρχικός ενθουσιασμός & Διώξεις	Ίδρυση της πρώτης εκκλησίας στην Ευρώπη
Θεσσαλονίκη	Μεγάλη αποδοχή & Κοινωνική αναταραχή	Δημιουργία ισχυρής, πρότυπης κοινότητας
Βέροια	Μελέτη και συστηματική έρευνα	Ταχεία εξάπλωση χωρίς μεγάλες εντάσεις

Η Ορθοδοξία «μιλάει» ελληνικά παγκοσμίως γιατί η ελληνική γλώσσα δεν ήταν απλώς ένα μέσο επικοινωνίας, αλλά το «όχημα» πάνω στο οποίο οικοδομήθηκε ολόκληρο το χριστιανικό οικοδόμημα. [1, 2]

Οι κύριοι λόγοι είναι οι εξής:

• Η Γλώσσα της Καινής Διαθήκης: Τα πρωτότυπα κείμενα των Ευαγγελίων και οι Επιστολές των Αποστόλων γράφτηκαν στην Ελληνιστική Κοινή. Αυτό συνέβη γιατί τα ελληνικά ήταν η διεθνής γλώσσα (lingua franca) της εποχής, επιτρέποντας στο μήνυμα να φτάσει από την Ιταλία μέχρι την Αίγυπτο. [2, 5]
• Η Φιλοσοφική Υποδομή: Η ελληνική γλώσσα διέθετε το πλούσιο λεξιλόγιο και τις αφηρημένες έννοιες (όπως Λόγος, Ουσία, Υπόστασις) που ήταν απαραίτητες για να διατυπωθούν τα σύνθετα δόγματα της Εκκλησίας. [2, 4]
• Οι Οικουμενικές Σύνοδοι: Όλες οι μεγάλες Σύνοδοι που καθόρισαν τι είναι η Ορθοδοξία έγιναν στον ελληνόφωνο χώρο της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (Βυζάντιο) και τα πρακτικά τους συντάχθηκαν στα ελληνικά. [2]
• Η Λειτουργική Παράδοση: Η Θεία Λειτουργία (όπως του Ιωάννη του Χρυσοστόμου) και οι ύμνοι που ακούγονται μέχρι σήμερα σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης, γράφτηκαν από Έλληνες πατέρες, διατηρώντας τη μουσικότητα και το νόημα του πρωτοτύπου. [1, 4]
• Η Μετάφραση των Εβδομήκοντα (Ο'): Ακόμη και η Παλαιά Διαθήκη είχε μεταφραστεί στα ελληνικά στην Αλεξάνδρεια πολύ πριν τον Χριστό, καθιστώντας τις γραφές προσβάσιμες στον τότε γνωστό κόσμο. [5]

Ουσιαστικά, η Ορθοδοξία ταυτίστηκε με την ελληνική γλώσσα γιατί μέσω αυτής συστηματοποιήθηκε και διασώθηκε η διδασκαλία της ανά τους αιώνες. [2, 4]

Είναι εντυπωσιακό το ότι ακόμη και σε χώρες όπως η Ρωσία, η Αμερική ή η Κένυα, ορισμένες ελληνικές λέξεις παραμένουν αναλλοίωτες στη λατρεία. Η ελληνική γλώσσα έδωσε στην Ορθοδοξία την ακρίβεια που χρειαζόταν για να εκφράσει το θείο.

1. Ελληνικές λέξεις που ακούγονται παγκοσμίως

Υπάρχουν όροι που δεν μεταφράζονται σχεδόν ποτέ, γιατί η πνευματική τους βαρύτητα θεωρείται μοναδική:

• Κύριε ελέησον: Η πιο συχνή προσευχή. Ακόμα και στη Λατινική λειτουργία (Kyrie eleison) ή στις σλαβικές χώρες, η ρίζα και η δομή παραμένουν ελληνικές.
• Άξιος: Ακούγεται σε κάθε χειροτονία παγκοσμίως (Axios!).
• Θεοτόκος: Ένας όρος-κλειδί που καθιερώθηκε στην Γ' Οικουμενική Σύνοδο. Οι ξένοι θεολόγοι προτιμούν συχνά τον ελληνικό όρο αντί του "Mother of God", γιατί περιγράφει ακριβώς το δόγμα ότι γέννησε τον Θεό-Λόγο.
• Ευχαριστία: Η λέξη για το κεντρικό μυστήριο (Eucharist), που σημαίνει ευγνωμοσύνη και καλή χάρη.

2. Η συμβολή των Βυζαντινών Λογίων

Μετά τους Αποστόλους, οι "Τρεις Ιεράρχες" (Βασίλειος ο Μέγας, Γρηγόριος ο Θεολόγος, Ιωάννης ο Χρυσόστομος) έκαναν κάτι επαναστατικό:

• Πάντρεψαν την Παιδεία με την Πίστη: Ήταν βαθιοί γνώστες του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη. Χρησιμοποίησαν την ελληνική ρητορική και διαλεκτική για να εξηγήσουν δύσκολες έννοιες, όπως η Αγία Τριάδα.
• Ποίηση και Μουσική: Βυζαντινοί υμνογράφοι όπως ο Ρωμανός ο Μελωδός μετέτρεψαν τη θεολογία σε υψηλή ποίηση, χρησιμοποιώντας μέτρα και ρυθμούς της ελληνικής γλώσσας που συγκινούν μέχρι σήμερα.

3. Γιατί η γλώσσα αυτή θεωρείται "Ιερή";

Για την Ορθοδοξία, η ελληνική δεν είναι "ιερή" με την έννοια ότι ο Θεός μιλάει μόνο αυτή, αλλά επειδή:

1. Είναι η γλώσσα της Αποκάλυψης (Καινή Διαθήκη).
2. Είναι η γλώσσα των Δογμάτων (Σύνοδοι).
3. Λειτούργησε ως γέφυρα για να περάσει ο Χριστιανισμός από την Ανατολή στη Δύση.

Αν επισκεφθείτε ποτέ μια Ορθόδοξη εκκλησία στην Ιαπωνία ή τη Γερμανία, θα παρατηρήσετε ότι, ακόμα κι αν η λειτουργία γίνεται στη γλώσσα τους, τα βασικά επιφωνήματα και οι βαθύτερες θεολογικές έννοιες παραμένουν ελληνικές, σαν ένας πνευματικός κώδικας που ενώνει τους πιστούς.

 

 

Είναι πραγματικά συναρπαστικό το πώς οι λέξεις έγιναν «εικόνες» και οι δάσκαλοι έγιναν «φάροι» για τον πολιτισμό μας!

1. Το Σύμβολο Ι.Χ.Θ.Υ.Σ. – Ένας Ελληνικός Κώδικας

Στους πρώτους αιώνες των διωγμών, οι Χριστιανοί χρησιμοποιούσαν την ελληνική λέξη ΙΧΘΥΣ (ψάρι) ως κρυφό κώδικα αναγνώρισης. Πρόκειται για ένα πανέξυπνο ακρωνύμιο, όπου κάθε γράμμα αντιστοιχεί σε έναν τίτλο του Χριστού στα ελληνικά:

• Ι – Ιησούς
• Χ – Χριστός
• Θ – Θεού
• Υ – Υιός
• Σ – Σωτήρ

Αν κάποιος σχεδίαζε ένα ψάρι στην άμμο και ο άλλος το συμπλήρωνε, ήξεραν ότι είναι αδέλφια στην πίστη. Χωρίς την ελληνική γλώσσα, αυτός ο παγκόσμιος συμβολισμός δεν θα υπήρχε.

2. Οι Τρεις Ιεράρχες: Η Γέφυρα Ελληνισμού & Χριστιανισμού

Ο Μέγας Βασίλειος, ο Γρηγόριος ο Θεολόγος και ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος (4ος αιώνας) είναι οι προστάτες των ελληνικών γραμμάτων για έναν πολύ συγκεκριμένο λόγο:

• Η «Εκλογή» των Αρχαίων: Σε μια εποχή που πολλοί ήθελαν να κάψουν τα αρχαία συγγράμματα ως «ειδωλολατρικά», ο Μέγας Βασίλειος έγραψε το περίφημο έργο «Προς τους νέους, όπως αν εξ ελληνικών ωφελοίντο λόγων». Εκεί δίδαξε ότι οι χριστιανοί πρέπει να διαβάζουν τους αρχαίους Έλληνες (Όμηρο, Πλάτωνα), κρατώντας το καλό όπως η μέλισσα παίρνει τη γύρη από τα λουλούδια.
• Η Κοινωνική Δράση: Δεν έμειναν στα λόγια. Ίδρυσαν νοσοκομεία (Βασιλειάδα), ορφανοτροφεία και σχολεία, συνδυάζοντας την ελληνική φιλανθρωπία με τη χριστιανική αγάπη.
• Η Ρητορική Δεινότητα: Ο Χρυσόστομος ονομάστηκε έτσι γιατί η ομιλία του στα ελληνικά ήταν «χρυσάφι». Οι λόγοι του θεωρούνται μέχρι σήμερα κορυφαία δείγματα της ελληνικής γλώσσας.

3. Το Σχολείο της Εκκλησίας

Λόγω των Τριών Ιεραρχών, η Ορθόδοξη Εκκλησία έγινε ο θεματοφύλακας της ελληνικής γλώσσας. Στα δύσκολα χρόνια της ιστορίας, η γλώσσα διασώθηκε μέσα από τα εκκλησιαστικά κείμενα και τη διδασκαλία των μοναχών, συνδέοντας την αρχαία Ελλάδα με τη νέα.

 

Ας δούμε λοιπόν πώς ο Μέγας Βασίλειος έδωσε το «πράσινο φως» για την κλασική παιδεία και πώς αυτή η σοφία αποτυπώθηκε στους τοίχους της Αγίας Σοφίας.

1. Η «Συμβουλή» του Μεγάλου Βασιλείου: Η Μέλισσα ως Πρότυπο

Στο έργο του «Προς τους Νέους», ο Μέγας Βασίλειος χρησιμοποιεί μια πανέμορφη εικόνα που καθόρισε την ελληνική εκπαίδευση για αιώνες.

• Το Παράδειγμα: Λέει ότι, όπως οι μέλισσες δεν κάθονται σε όλα τα λουλούδια το ίδιο, ούτε προσπαθούν να πάρουν όλο το άνθος αλλά μόνο το νέκταρ, έτσι και οι νέοι Χριστιανοί πρέπει να μελετούν τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και φιλοσόφους.
• Η Επιλογή: Τους προτρέπει να κρατούν τις αρετές (την ανδρεία, τη δικαιοσύνη, τη σωφροσύνη) και να προσπερνούν όσα δεν συμφωνούν με το ήθος του Ευαγγελίου.
• Το Αποτέλεσμα: Χάρη σε αυτή τη στάση, διασώθηκαν τα κείμενα του Ομήρου, του Σοφοκλή και του Πλάτωνα στα μοναστήρια και στις βιβλιοθήκες του Βυζαντίου.

2. Αγία Σοφία: Η Αρχιτεκτονική του «Θείου Λόγου»

Όταν ο Ιουστινιανός αποφάσισε να χτίσει την Αγία Σοφία, δεν ήθελε απλώς έναν ναό, αλλά ένα σύμβολο της ένωσης του ουρανού με τη γη.

• Ελληνική Μηχανική: Οι αρχιτέκτονες, ο Ανθέμιος και ο Ισίδωρος, ήταν κορυφαίοι γεωμέτρες και μαθηματικοί, συνεχιστές της παράδοσης του Αρχιμήδη.
• Ο Φωτοδότης Τρούλος: Ο τρόπος που ο τεράστιος τρούλος «κρέμεται» πάνω από τα παράθυρα δίνει την αίσθηση ότι αιωρείται. Αυτό εξέφραζε τη χριστιανική ιδέα ότι ο Θεός είναι το «Φως του Κόσμου», μια έννοια που συναντάμε και στην πλατωνική φιλοσοφία.
• Το Όνομα: Αφιερώθηκε στη Σοφία του Θεού (δηλαδή στον Χριστό), συνδέοντας άμεσα τη βιβλική πίστη με την ελληνική έννοια της «Σοφίας».

3. Η Τέχνη ως Θεολογία

Στη βυζαντινή τέχνη, οι μορφές των αγίων δεν είναι τυχαίες. Τα μεγάλα μάτια και η πνευματικότητα των προσώπων έχουν τις ρίζες τους στα ελληνιστικά πορτρέτα (όπως τα Φαγιούμ). Η Ορθοδοξία πήρε την ελληνική αισθητική και της έδωσε ιερότητα.

Είναι εκπληκτικό, αλλά σε πολλούς νάρθηκες ορθόδοξων μοναστηριών (όπως στη Μονή Φιλανθρωπηνών στα Ιωάννινα ή στο Άγιον Όρος) θα δείτε ανάμεσα στους Αγίους να απεικονίζονται ο Σωκράτης, ο Πλάτωνας, ο Αριστοτέλης και ο Σόλωνας! [1, 3]

1. Οι Έλληνες Φιλόσοφοι ως «Χριστιανοί προ Χριστού»

Η Ορθοδοξία δεν τους θεωρεί αγίους, αλλά «προφήτες των εθνών».

• Η «Σπερματική Σοφία»: Οι Πατέρες της Εκκλησίας πίστευαν ότι ο Θεός φανέρωσε ψήγματα της αλήθειας του στους Έλληνες φιλοσόφους πριν την έλευση του Ιησού. [1, 2]

• Οι Επιγραφές: Στις τοιχογραφίες αυτές, οι φιλόσοφοι κρατούν ειλητάρια (χαρτιά) με ρήσεις τους που μοιάζουν να προαναγγέλλουν την Τριάδα ή την ενανθρώπιση του Λόγου. [3] Έτσι, ο αρχαίος κόσμος «υποκλίνεται» μπροστά στη νέα αποκάλυψη.

2. Η Ανάσταση: Το «Πάσχα» της Ελληνικής Ψυχής

Αν και ο Χριστιανισμός ξεκίνησε από την Ιουδαία, η Ανάσταση έγινε το κέντρο της ελληνικής παράδοσης γιατί απάντησε στον μεγαλύτερο φόβο των αρχαίων Ελλήνων: τον θάνατο. [4]

• Από τον Άδη στο Φως: Στην αρχαιότητα, ο Άδης ήταν ένας τόπος σκιών και λήθης. Η Ανάσταση του Ιησού ήρθε να «σπάσει» τις πύλες του Άδη, μια εικόνα που λατρεύτηκε στην ελληνική εικονογραφία (η «Εις Άδου Κάθοδος»). [2, 4]

• Το «Χριστός Ανέστη» ως Ταυτότητα: Για τον Έλληνα, το Πάσχα είναι η «εορτή των εορτών». Είναι η στιγμή που η φύση αναγεννάται (Άνοιξη) και η ελπίδα νικά την απαισιοδοξία, συνδυάζοντας την αρχαία αγάπη για τη ζωή με τη χριστιανική βεβαιότητα για την αιωνιότητα. [4]

3. Το Φως και η Χαρά

Σε αντίθεση με τη δυτική παράδοση που εστιάζει συχνά στον πόνο του Σταυρού, η ελληνική Ορθοδοξία εστιάζει στο Φως της Αναστάσεως. Αυτό το «άκτιστο φως» είναι η συνέχεια της αρχαίας ελληνικής αναζήτησης για την αλήθεια και την ομορφιά. [2]

Έτσι, η Ελλάδα έγινε η «δεύτερη πατρίδα» του Χριστιανισμού, γιατί του έδωσε γλώσσα για να μιλήσει, φιλοσοφία για να σκεφτεί και τέχνη για να φανερώσει το θείο!

 

Η απεικόνιση των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων στους νάρθηκες των μονών είναι ένα από τα πιο γοητευτικά «μυστικά» της Ορθόδοξης τέχνης. Ονομάζεται «ο Χορός των Ελλήνων Φιλοσόφων» και συμβολίζει την υποδοχή του Χριστιανισμού από την ελληνική σοφία.

Ιδού πώς ακριβώς εμφανίζονται:

1. Η Θέση τους στο Ναό

Δεν απεικονίζονται ποτέ στον κυρίως ναό (εκεί που γίνονται τα μυστήρια), αλλά στον Νάρθηκα (τον προθάλαμο). Αυτό συμβαίνει γιατί θεωρούνται ότι βρίσκονται «στο κατώφλι» της αλήθειας: δεν γνώρισαν τον Χριστό, αλλά τον «προαισθάνθηκαν» μέσω της λογικής.

2. Η Εξωτερική Εμφάνιση

• Ενδυμασία: Φορούν αρχαιοπρεπή ενδύματα (χιτώνες και ιμάτια), συχνά με πλούσιες πτυχώσεις, που θυμίζουν αρχαία αγάλματα.
• Χαρακτηριστικά: Απεικονίζονται ως σεβάσμιοι γέροντες με μακριά γένια, εκφράζοντας τη σοφία και τη στοχαστικότητα.
• Χωρίς Φωτοστέφανο: Σε αντίθεση με τους Αγίους, οι φιλόσοφοι δεν έχουν φωτοστέφανο, καθώς η Εκκλησία τους τιμά ως δασκάλους και όχι ως πρόσωπα που έφτασαν στη θέωση.

3. Τι κρατούν στα χέρια τους;

Το πιο σημαντικό στοιχείο είναι το ειλητάριο (ξετυλιγμένο χαρτί) που κρατούν. Πάνω σε αυτό είναι γραμμένες φράσεις τους που η χριστιανική παράδοση ερμήνευσε ως προφητικές:

• Πλάτων: Συχνά αναγράφεται η φράση του για τον «έναν Θεό» ή την αθανασία της ψυχής.
• Αριστοτέλης: Αναφέρεται στη φύση του Θεού ως «ακίνητο κινούν».
• Σωκράτης: Συχνά συνδέεται με τη θυσία του για την αλήθεια, που θεωρήθηκε προτύπωση της θυσίας των Μαρτύρων.
• Σίβυλλες: Εμφανίζονται συχνά μαζί τους, κρατώντας χρησμούς που θεωρήθηκε ότι προέλεγαν τη Γέννηση του Χριστού.

4. Πού μπορείτε να τους δείτε;

Αν θέλετε να δείτε από κοντά αυτά τα σπάνια δείγματα, τα πιο διάσημα βρίσκονται:

• Στη Μονή Φιλανθρωπηνών (Νησί Ιωαννίνων) – ίσως η πιο εντυπωσιακή απεικόνιση επτά φιλοσόφων (Πλάτων, Αριστοτέλης, Σόλων, Θουκυδίδης κ.ά.).
• Στη Μονή Μεγίστης Λαύρας και στη Μονή Ιβήρων στο Άγιον Όρος.
• Στα Μετέωρα (Μονή Μεγάλου Μετεώρου).

Αυτές οι τοιχογραφίες αποτελούν την οπτική απόδειξη αυτού που είπαμε νωρίτερα: ότι η Ορθοδοξία δεν είδε την αρχαία Ελλάδα ως εχθρό, αλλά ως έναν «παιδαγωγό» που προετοίμασε τον δρόμο για τον Ιησού.

 

Είναι πραγματικά εντυπωσιακό πώς οι Βυζαντινοί αγιογράφοι «μετέφρασαν» την αρχαία σκέψη σε χριστιανική προφητεία.

 Ιδού μερικά από τα πιο χαρακτηριστικά αποσπάσματα που θα δείτε γραμμένα στα ειλητάρια (χαρτιά) που κρατούν οι φιλόσοφοι στις τοιχογραφίες:

1. Ο Πλάτων (Ο «Θείος» Πλάτων)

Στον Πλάτωνα αποδίδεται συχνά μια φράση που θεωρήθηκε ότι προαναγγέλλει την Αγία Τριάδα:

«Ο παλαιός νέος και ο νέος αρχαίος, ο Πατήρ εν τω Υιώ και ο Υιός εν τω Πατρί...»
(Ερμηνεία: Ο παλιός είναι νέος και ο νέος είναι αρχαίος, ο Πατέρας είναι μέσα στον Γιο και ο Γιος μέσα στον Πατέρα).
Με αυτόν τον τρόπο, οι Βυζαντινοί σύνδεσαν τις ιδέες του Πλάτωνα για το «Έν» (το Ένα) με το δόγμα της Τριάδας.

2. Ο Σωκράτης (Ο Μάρτυρας της Αλήθειας)

Στο ειλητάριο του Σωκράτη συναντάμε συχνά αναφορές στη Θεία Φύση:

«Θεός εστι το αγαθόν, και εκ του αγαθού ουδέν έτερον ή αγαθόν εκπορεύεται.»
(Ερμηνεία: Ο Θεός είναι το καλό, και από το καλό τίποτα άλλο εκτός από καλό δεν πηγάζει).
Η θυσία του Σωκράτη (το κώνειον) θεωρήθηκε από την Εκκλησία ως προτύπωση της θυσίας των Χριστιανών μαρτύρων που πέθαναν για την αλήθεια.

3. Ο Αριστοτέλης (Ο Γεωμέτρης του Σύμπαντος)

Στον Αριστοτέλη αποδίδεται μια φράση για την ακατάληπτη φύση του Θεού:

«Ακάματος φύσις Θεού, εξ αυτού δε ο Λόγος τίκτεται.»
(Ερμηνεία: Ακούραστη είναι η φύση του Θεού, και από αυτόν γεννιέται ο Λόγος).
Εδώ οι λόγιοι χρησιμοποίησαν την αριστοτελική λογική για να στηρίξουν την έννοια του «Λόγου» (Χριστού).

4. Ο Σόλων (Ο Νομοθέτης)

Στον Σόλωνα συχνά βλέπουμε την επιγραφή:

«Εν τοις εσχάτοις χρόνοις ήξει τις επί την γην ταπεινός...»
(Ερμηνεία: Στους έσχατους χρόνους θα έρθει κάποιος στη γη ταπεινός...), εννοώντας την ταπεινή γέννηση του Ιησού στη Φάτνη.

Γιατί αυτό είναι σημαντικό;

Αυτές οι επιγραφές δείχνουν ότι για τον Έλληνα της βυζαντινής και μεταβυζαντινής εποχής, ο Παρθενώνας και η Αγία Σοφία δεν ήταν ξένα μεταξύ τους. Ο Χριστιανισμός θεωρήθηκε η «εκπλήρωση» αυτού που οι αρχαίοι Έλληνες αναζητούσαν επί αιώνες μέσω της φιλοσοφίας.

Είναι πράγματι εντυπωσιακό πώς αυτή η «συνομιλία» του Ελληνισμού με τον Χριστιανισμό παραμένει ζωντανή μέχρι σήμερα, τόσο στην τέχνη όσο και στην εκπαίδευση.

1. Η Παράδοση στα Σημερινά Σχολικά Βιβλία

Στα σύγχρονα ελληνικά σχολεία, αυτή η σχέση δεν παρουσιάζεται ως μια σύγκρουση, αλλά ως μια πολιτισμική σύνθεση:

• Βιβλία Θρησκευτικών: Η αναφορά στους αρχαίους φιλοσόφους ως «προ Χριστού Χριστιανούς» είναι κλασικό μάθημα. Διδάσκεται η στάση των Τριών Ιεραρχών (ειδικά του Μεγάλου Βασιλείου) ως το πρότυπο για το πώς οι Έλληνες κράτησαν τη φιλοσοφική τους κληρονομιά μέσα στη νέα πίστη.
• Βιβλία Ιστορίας & Λογοτεχνίας: Η ελληνική γλώσσα της Καινής Διαθήκης και η επίδραση της ελληνικής σκέψης στους Πατέρες της Εκκλησίας αναφέρονται ως οι πυλώνες που επέτρεψαν στον Χριστιανισμό να γίνει παγκόσμιος.
• Παιδαγωγικός Στόχος: Ο στόχος είναι να καταλάβουν οι μαθητές ότι ο σύγχρονος ελληνικός πολιτισμός είναι το αποτέλεσμα αυτής ακριβώς της μίξης: αρχαίο πνεύμα και χριστιανική παράδοση. 

2. Οι Τοιχογραφίες των Φιλοσόφων

Στις εικόνες που ακολουθούν, μπορείτε να δείτε πώς οι αρχαίοι σοφοί (Πλάτων, Αριστοτέλης κ.ά.) απεικονίζονται σε μοναστήρια. Προσέξτε τα ειλητάρια που κρατούν και την αρχαιοπρεπή τους εμφάνιση, η οποία τους ξεχωρίζει από τους Αγίους, καθώς δεν φέρουν φωτοστέφανο. 

Catalog of St Elisabeth Convent +1

Τι δουλειά έχουν επτά αρχαίοι σοφοί σε μια ορθόδοξη μονή; | LiFO

LiFO

 

Τι δουλειά έχουν επτά αρχαίοι σοφοί σε μια ορθόδοξη μονή; | LiFO

LiFO

 

Μονή Φιλανθρωπηνών Νήσου Ιωαννίνων - Στην Ήπειρο

Ήπειρος

 

Τοιχογραφίες από την Ι.Μ. Αγίου Νικολάου των Φιλανθρωπηνών ...

Orthodoxia News Agency

 

Greek Orthodox church Icons of pagan philosophers Homer ...

Reddit

 

Ancient Greek Philosophers In An Orthodox Monastery

ORTHODOX CHRISTIANITY THEN AND NOW

 

Byzantine Frescoes of the Ancient ... - New Liturgical Movement

New Liturgical Movement

 

Ancient Greek Philosophers In An Orthodox Monastery

ORTHODOX CHRISTIANITY THEN AND NOW

 

Τι δουλειά έχουν επτά αρχαίοι σοφοί σε μια ορθόδοξη μονή; | LiFO

LiFO

 

Μονή Φιλανθρωπηνών Νήσου Ιωαννίνων - Στην Ήπειρο

Ήπειρος

 

Τοιχογραφίες από την Ι.Μ. Αγίου Νικολάου των Φιλανθρωπηνών ...

Orthodoxia News Agency

 

Ιερά Μονή Αγίου Νικολάου Φιλανθρωπηνών

Religious Greece

 

Why are Ancient Greek Philosophers Depicted in Orthodox Churches?

Catalogue of St. Elisabeth Convent

 

***P**lato, Aristotle and Pythagoras* according to the Imperial iconic ...

Facebook

 

Ancient Greek Philosophers In An Orthodox Monastery

ORTHODOX CHRISTIANITY THEN AND NOW

 

Byzantine Frescoes of the Ancient ... - New Liturgical Movement

New Liturgical Movement

 

Ανιστορήσεις αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων σε τοιχογραφίες ιερών ...

Το σπιτάκι της Μέλιας - WordPress.com

 

Τοιχογραφίες από την Ι.Μ. Αγίου Νικολάου των Φιλανθρωπηνών ...

Orthodoxia News Agency

 

Ιερά Μονή Αγίου Νικολάου των Φιλανθρωπηνών: Η ζωντανή ιστορία ...

εκκλησια online

 

Τοιχογραφίες από την Ι.Μ. Αγίου Νικολάου των Φιλανθρωπηνών ...

Orthodoxia News Agency

 

Why are Plato & Aristotle depicted in frescoes of the Annunciation ...

GW2RU

 

ATHENS, JERUSALEM, AND EASTERN ORTHODOXY – ICONS ...

icons and their interpretation - WordPress.com

 

School of Athens fresco with famous Greek philosophers: Plato ...

Alamy

 

Ancient Greek philosophers depicted in a monastery. Shown from ...

Instagram

 

Αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι σε τοιχογραφίες χριστιανικών ναών μαζί ...

Protothema.gr

 

Οι τοιχογραφίες της μονής του Αγίου Νικολάου των Φιλανθρωπηνών ...

Το καραβάκι της ιστορίας - WordPress.com

 

Μονή Αγίου Νικολάου των Φιλανθρωπηνών - Monuments of Epirus ...

Monuments of Epirus - Μνημεία της Ηπείρου - Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων

 

Οι τοιχογραφίες της Μονής Φιλανθρωπηνών και η εικαστική σιωπή ...

Ελληνική Μυθολογία, Αρχαιοελληνική Βυζαντινή & Τέχνη

 

Aristotle and Plato: detail of School of Athens, 1510-11 (fresco ...

Bridgeman Images

 

ATHENS, JERUSALEM, AND EASTERN ORTHODOXY – ICONS ...

icons and their interpretation - WordPress.com

 

3. Πού μπορείτε να τις δείτε «ζωντανά»

Αν βρεθείτε σε αυτές τις περιοχές, αξίζει να επισκεφθείτε τους χώρους αυτούς:

• Ιωάννινα (Νησί): Η Μονή Φιλανθρωπηνών έχει την πιο διάσημη τοιχογραφία των επτά σοφών.
• Μετέωρα: Στη Μονή Μεγάλου Μετεώρου στον νάρθηκα.
• Άγιον Όρος: Στις Μονές Μεγίστης Λαύρας και Βατοπεδίου. 
• 
  

Αυτή η παράδοση μας θυμίζει ότι ο Ελληνισμός δεν «πέθανε» με τον Χριστιανισμό, αλλά μεταμορφώθηκε σε κάτι πιο υπεροχο που ταξίδεψε σε όλο τον κόσμο.

 

 Πηγές :

Η απεικόνιση των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων στους ορθόδοξους ναούς

Σχέση Ελληνισμού και Χριστιανισμού - Ιστορική αναδρομή

Οι "Έλληνες" των μοναστηριών: Γιατί ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης εικονίζονται στους νάρθηκες

Το Ελληνικό Πάσχα και οι ρίζες του